Samotność w przestrzeni. Jak projektowanie wnętrz może wspierać relacje i dobrostan?
Po kongresie ReMind wróciłam z głową pełną myśli, ale jedna z nich została ze mną szczególnie mocno. Przez trzy dni miałam możliwość być częścią wydarzenia, które zgromadziło psychologów, psychiatrów, psychoterapeutów, lekarzy, badaczy i specjalistów wielu dziedzin, ludzi nauki i praktyki, którzy z różnych perspektyw opowiadali o współczesnym człowieku, jego przeciążeniu, zdrowiu psychicznym, relacjach, traumie, stresie, regulacji emocji i jakości życia.
I chociaż każde wystąpienie miało inny język, inny punkt ciężkości i inną specjalizację, jeden temat powracał z niezwykłą regularnością. Samotność.
Nie samotność rozumiana jako świadomie wybrana cisza, której wszyscy czasem potrzebujemy. Nie jako piękny moment bycia ze sobą, filiżanka kawy wypita w spokoju, spacer bez telefonu, chwila oddechu po intensywnym dniu. Ale samotność jako doświadczenie odłączenia, jako brak głębokiego kontaktu, jako poczucie, że jestem wśród ludzi, ale niekoniecznie naprawdę z ludźmi.
To rozróżnienie jest bardzo ważne, bo samotność nie zawsze oznacza fizyczne bycie samemu. Można być samotnym w dużym mieście, w rodzinie, w związku, w biurze, w szkole, w domu pełnym ludzi, w mieszkaniu zaprojektowanym pięknie, ale tak, że codzienność nie tworzy okazji do prawdziwego spotkania. Można siedzieć obok siebie na jednej sofie, patrzeć w ten sam ekran, mieszkać pod jednym dachem i jednocześnie nie mieć przestrzeni, w której rozmowa wydarza się naturalnie, bez wysiłku, bez napięcia, bez poczucia, że komuś przeszkadzamy.
Samotność jako jedno z największych wyzwań współczesnego człowieka
Podczas ReMind psychiatrzy mówili o samotności jako o czynniku, który realnie wpływa na zdrowie psychiczne i fizyczne. W kontekście badań pojawiały się depresja, lęk, choroby sercowo-naczyniowe, zaburzenia snu, pogorszenie funkcji poznawczych, większe ryzyko przedwczesnej śmierci, a także ogólne osłabienie odporności psychicznej człowieka.
Światowa Organizacja Zdrowia coraz mocniej wskazuje, że samotność i izolacja społeczna mają poważny wpływ na długość życia, zdrowie fizyczne i psychiczne, między innymi w kontekście chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2, depresji i lęku. WHO podaje również, że samotność wiąże się globalnie z ogromną liczbą przedwczesnych zgonów, dlatego zdrowie społeczne przestaje być tematem miękkim, a staje się jednym z kluczowych obszarów rozmowy o dobrostanie człowieka.
Podobnie amerykański Surgeon General w raporcie o epidemii samotności i izolacji społecznej wskazywał, że brak więzi społecznych może zwiększać ryzyko przedwczesnej śmierci w stopniu porównywalnym z paleniem do 15 papierosów dziennie. To porównanie jest mocne, ale ważne, bo pokazuje, że relacje nie są dodatkiem do zdrowia. One są jednym z jego fundamentów.
Dla mnie, jako projektantki wnętrz, edukatorki i osoby zajmującej się Design for Wellbeing, to był moment bardzo mocnego zatrzymania.
Bo jeżeli samotność nie jest tylko emocją, ale stanem, który wpływa na ciało, układ nerwowy, zachowania, zdrowie i jakość życia, to nie możemy dalej projektować przestrzeni tak, jakby była wyłącznie dekoracją codzienności.
Przestrzeń nie jest tłem, ona organizuje nasze życie.
Wpływa na to, czy się mijamy, czy się spotykamy. Czy siadamy razem, czy każdy ucieka w swoją stronę. Czy rozmowa jest naturalna, czy wymaga wysiłku. Czy ciało czuje się bezpiecznie w kontakcie z drugim człowiekiem, czy jest przeciążone bodźcami. Czy dom wspiera relacje, czy nieświadomie wzmacnia dystans.
Nie chodzi o to, żeby powiedzieć, że sofa leczy samotność, a stół rozwiązuje kryzys więzi społecznych. To byłoby zbyt proste i nieuczciwe. Samotność jest zjawiskiem złożonym: psychologicznym, społecznym, ekonomicznym, kulturowym i zdrowotnym. Ale przestrzeń może tworzyć warunki, które albo ułatwiają kontakt, albo go utrudniają. Może delikatnie zapraszać ludzi do bycia razem albo sprawiać, że nawet mieszkając blisko siebie, funkcjonujemy obok siebie.
I właśnie tutaj zaczyna się nasza odpowiedzialność jako projektantów.
Salon, który wspiera rozmowę, a nie tylko oglądanie ekranu
Jednym z najprostszych przykładów jest salon, czyli pomieszczenie, które teoretycznie ma być centrum życia rodzinnego, miejscem spotkania, odpoczynku, rozmowy, wspólnego czasu. A jednak przez lata bardzo często projektowaliśmy salony według jednego dominującego schematu: sofa naprzeciwko telewizora, stolik kawowy pośrodku, cała kompozycja skierowana w stronę ekranu.
Oczywiście telewizor nie jest problemem samym w sobie. Problem zaczyna się wtedy, kiedy ekran staje się osią całej relacji domowników. Kiedy meble są ustawione tak, że ciało człowieka naturalnie kieruje się nie ku drugiej osobie, ale ku urządzeniu. Kiedy siedzimy obok siebie, ale nie naprzeciw siebie. Kiedy rozmowa wymaga odwrócenia głowy, oderwania wzroku, przerwania czegoś, co stało się domyślnym scenariuszem tego miejsca.
A przecież komunikacja nie dzieje się tylko przez słowa. Rozmowa to także kontakt wzrokowy, ułożenie ciała, mikrogesty, wyraz twarzy, ton głosu, rytm oddechu, poczucie, że ktoś jest naprawdę obecny. Kiedy jesteśmy zwróceni całym ciałem w stronę rozmówcy, łatwiej nam go słyszeć, ale też łatwiej nam go zauważyć. Łatwiej wychwycić emocję, zawahanie, zmęczenie, radość, smutek. Łatwiej być w relacji, a nie tylko w jednym pomieszczeniu.
Dlatego tak często powtarzam, że układ funkcjonalny nie jest tylko technicznym rysunkiem mebli. To jest zapis przyszłych zachowań.
Jeżeli ustawiamy dwie sofy naprzeciwko siebie, jeśli dodajemy fotele skierowane do środka kompozycji, jeśli tworzymy miejsce, w którym ludzie mogą na siebie patrzeć, rozmawiać, śmiać się, milczeć, pić herbatę, być razem bez presji, to nie projektujemy wyłącznie salonu. Projektujemy potencjał spotkania.
Właśnie dlatego w projektowaniu wnętrz dla dobrostanu tak ważne jest myślenie nie tylko o tym, jak pomieszczenie wygląda na zdjęciu, ale jakie zachowania będzie wspierało na co dzień. Czy zaprosi ludzi do rozmowy, czy ustawi ich bokiem do siebie. Czy pomoże im się zatrzymać, czy będzie kolejną przestrzenią, przez którą tylko przechodzą. Czy będzie wspierać relacje, czy subtelnie wzmacniać samotność.
Stół jako codzienny rytuał bliskości
Podobnie jest ze stołem.
Stół jest jednym z najbardziej niedocenianych narzędzi budowania więzi. W wielu współczesnych mieszkaniach jadalnia znika albo zostaje zredukowana do niewielkiego blatu, wyspy, przypadkowego miejsca, przy którym każdy je trochę osobno, trochę w biegu, trochę przy telefonie. Oczywiście metraż, rytm pracy i styl życia często wymuszają kompromisy, ale nawet w małej przestrzeni warto pamiętać, że miejsce wspólnego posiłku nie jest luksusem. Jest jednym z najprostszych rytuałów relacji.
Bo stół nie jest tylko meblem.
Stół jest rytuałem.
To przy stole dzień może się na chwilę zatrzymać. To tam dziecko może opowiedzieć coś, czego nie powie w przejściu między pokojem a łazienką. To tam para może odzyskać kontakt po dniu, w którym oboje funkcjonowali w osobnych światach. To tam gość zostaje dłużej, bo przestrzeń nie wypycha go dalej, tylko mówi: usiądź, jesteś mile widziany.
W Design for Wellbeing interesuje mnie właśnie ta warstwa przestrzeni, której często nie widać na pierwszym zdjęciu, ale którą bardzo mocno czuć w codziennym życiu. To, czy światło przy stole jest miękkie i przyjemne, czy zbyt ostre i techniczne. Czy krzesła są wygodne na tyle, żeby rozmowa mogła potrwać. Czy akustyka pozwala słyszeć się bez podnoszenia głosu. Czy odległości między ludźmi są naturalne. Czy kuchnia i jadalnia nie są tylko funkcją, ale miejscem tworzenia więzi.
To samo dotyczy przestrzeni publicznych, uczelni, hoteli, szpitali, domów seniora, miejsc pracy. Jeżeli projektujemy hol, w którym nie ma gdzie usiąść, projektujemy przechodzenie, nie spotkanie. Jeżeli projektujemy korytarz bez światła, zieleni, rytmu, skali i punktów zatrzymania, projektujemy tranzyt, nie obecność. Jeżeli projektujemy biuro, w którym są tylko stanowiska pracy i sale konferencyjne, ale nie ma miejsc pośrednich, gdzie rozmowa może wydarzyć się naturalnie, projektujemy wydajność, ale niekoniecznie relacje.
A człowiek potrzebuje relacji nie jako dodatku, ale jako jednego z warunków zdrowia.
Pozytywna samotność, czyli przestrzeń do regeneracji
Jednocześnie bardzo ważne jest, aby nie pomylić projektowania przeciwko samotności z projektowaniem przymusu bycia razem. To byłby błąd, szczególnie dzisiaj, kiedy jesteśmy przebodźcowani, zmęczeni, nieustannie dostępni, wystawieni na hałas, ekrany, powiadomienia, tempo, oczekiwania i nadmiar interakcji, które często nie są prawdziwym kontaktem, tylko kolejną warstwą obciążenia.
Dlatego równie ważne jak projektowanie miejsc spotkania jest projektowanie miejsc wycofania.
Bardzo poruszyła mnie w tym kontekście myśl Erin Peavey, architektki i autorki zajmującej się projektowaniem dla zdrowia społecznego, która pisze o potrzebie projektowania pozytywnej samotności. To pojęcie jest niezwykle ważne, bo pokazuje, że nie każda samotność jest cierpieniem. Czasem bycie samemu jest dokładnie tym, czego potrzebuje nasz układ nerwowy, żeby się zregulować, odzyskać energię, usłyszeć własne myśli i wrócić do ludzi z większą obecnością. Peavey opisuje przestrzenie sprzyjające pozytywnej samotności jako te, które pomagają spowolnić ciało i umysł, między innymi przez kontakt z naturą, zmienne światło, meandrujące ścieżki i łagodną fascynację, czyli taki rodzaj bodźców, które regenerują uwagę zamiast ją przeciążać.
Negatywna samotność jest doświadczeniem odłączenia.
Pozytywna samotność jest wyborem.
To cichy kącik przy oknie. Fotel ustawiony tak, że można patrzeć na drzewa. Ławka w cieniu. Wnęka z miękkim światłem. Mała biblioteka. Ogród zimowy. Fragment korytarza, który nie jest tylko komunikacją, ale miejscem oddechu. Cisza, która nie izoluje, ale regeneruje.
I tutaj projektowanie zaczyna dotykać bardzo subtelnej, ale fundamentalnej potrzeby człowieka: potrzeby wyboru. Bo zdrowa przestrzeń nie zmusza nas ani do nieustannej ekspozycji społecznej, ani do izolacji. Zdrowa przestrzeń daje możliwość przechodzenia między kontaktem a wycofaniem, między rozmową a ciszą, między byciem z innymi a byciem ze sobą.
Relacje potrzebują regulacji układu nerwowego
W psychologii środowiskowej i projektowaniu biofilicznym często pojawia się pojęcie „prospect and refuge”, czyli potrzeba jednoczesnego poczucia widoku i schronienia. Lubimy miejsca, z których możemy obserwować przestrzeń, ale jednocześnie nie czujemy się w nich wystawieni. Dlatego tak dobrze działają wnęki, nisze, fotele ustawione przy ścianie, miejsca częściowo osłonięte, ale nie zamknięte. To są przestrzenie, w których ciało może odpuścić czujność, bo ma poczucie kontroli, bezpieczeństwa i wyboru.
Podobnie działa natura. Rośliny, widok zieleni, naturalne światło, drewno, woda, organiczne formy, zmienność światła w ciągu dnia, miękkie tekstury i sensoryczne niuanse potrafią wspierać stan, który badacze uwagi opisują jako soft fascination — łagodną fascynację, czyli taki rodzaj kontaktu z otoczeniem, który nie przeciąża, ale delikatnie regeneruje naszą uwagę. Natura nie krzyczy do nas jak ekran. Nie domaga się natychmiastowej reakcji. Pozwala patrzeć, oddychać, odpływać myślom i wracać do siebie.
Dlatego projektując przestrzenie wspierające relacje, nie możemy zapominać o regulacji układu nerwowego. Człowiek przeciążony, zestresowany, przestymulowany hałasem, ostrym światłem, chaosem wizualnym, brakiem prywatności i zbyt dużą intensywnością bodźców nie zawsze ma zasoby, żeby wejść w kontakt. Czasem zanim stworzymy warunki do rozmowy, musimy stworzyć warunki do wyciszenia ciała.
To jest dla mnie jeden z najważniejszych wniosków z projektowania dla dobrostanu: relacje nie wydarzą się naprawdę w przestrzeni, która cały czas utrzymuje człowieka w napięciu.
Możemy zaprojektować piękną wspólną część, ale jeśli będzie zbyt głośna, zbyt jasna, zbyt otwarta, zbyt zimna, zbyt twarda, zbyt chaotyczna, ludzie będą z niej uciekać albo będą w niej obecni tylko fizycznie. Możemy postawić duży stół, ale jeśli nad nim świeci agresywne światło, krzesła są niewygodne, a akustyka sprawia, że rozmowa męczy, to ten stół nie będzie budował więzi. Możemy stworzyć reprezentacyjny hol, ale jeśli nie ma w nim skali człowieka, miejsca zatrzymania, zieleni i poczucia bezpieczeństwa, będzie bardziej przestrzenią przejścia niż przestrzenią spotkania.
Dlatego projektowanie przeciwko samotności zaczyna się dużo wcześniej niż od wyboru mebli.
Zaczyna się od zrozumienia, że człowiek nie jest abstrakcyjnym użytkownikiem rzutu, ale żywym organizmem, który odbiera przestrzeń przez ciało, zmysły i układ nerwowy. Że jego zachowania nie wynikają tylko z intencji, ale także z tego, co przestrzeń mu ułatwia, a co utrudnia. Że czasem ludzie nie rozmawiają ze sobą nie dlatego, że nie chcą, ale dlatego, że ich codzienne środowisko nie tworzy dla tej rozmowy naturalnej sceny.
Design for Wellbeing jako projektowanie scenariuszy bliskości
Jako projektanci możemy projektować scenariusze bliskości.
Możemy ustawiać meble tak, żeby ciało naturalnie kierowało się ku drugiemu człowiekowi. Możemy tworzyć stoły, przy których chce się zostać. Możemy dbać o akustykę, bo nie ma dobrej rozmowy tam, gdzie trzeba walczyć z hałasem. Możemy projektować światło, które uspokaja, a nie pobudza. Możemy wprowadzać naturę, bo pomaga ciału wracać do równowagi. Możemy tworzyć małe miejsca zatrzymania w dużych przestrzeniach. Możemy projektować kuchnie, jadalnie, poczekalnie, hole, recepcje, biblioteki, korytarze i ogrody tak, aby nie były tylko funkcją, ale zaproszeniem do obecności.
Możemy też pamiętać, że człowiek potrzebuje zarówno innych ludzi, jak i chwil samotności, ale samotności dobrej, wybranej, wspierającej, regenerującej. Takiej, która nie jest wykluczeniem, tylko oddechem. Takiej, po której łatwiej wrócić do świata, do rozmowy, do relacji.
To jest dla mnie bardzo głęboki sens Design for Wellbeing.
Nie chodzi o to, żeby projektować wnętrza, które są tylko piękne. Piękno jest ważne, ale nie wystarcza. Chodzi o to, żeby projektować przestrzenie, które rozumieją człowieka — jego potrzebę bezpieczeństwa, relacji, odpoczynku, regulacji, przynależności i sensu.
Po Re_ Mind jeszcze mocniej czuję, że projektowanie wnętrz, architektura i urbanistyka nie mogą być oddzielone od rozmowy o zdrowiu psychicznym. Nie jesteśmy psychoterapeutami i nie powinniśmy udawać, że przestrzeń zastąpi relację, leczenie, wspólnotę czy wsparcie społeczne. Ale możemy projektować miejsca, które nie dokładają człowiekowi ciężaru. Możemy projektować miejsca, które nie wzmacniają izolacji. Możemy projektować miejsca, które delikatnie otwierają możliwość spotkania.
Czasem przestrzeń mówi: przejdź dalej.
Czasem mówi: nie zatrzymuj się tutaj.
Czasem mówi: każdy osobno.
Ale może też powiedzieć coś zupełnie innego.
Zostań i usiądź. Odpocznij. Porozmawiaj z bliskimi. Jesteś mile widziany.
I może właśnie od takich cichych komunikatów zaczyna się projektowanie świata, w którym człowiekowi trochę łatwiej jest nie być samemu.